Taube Aleksander Henryk Wilhelm (1814 lub 1816–1855), członek Stowarzyszenia Ludu Polskiego, zesłaniec, sztabsrotmistrz armii rosyjskiej.
Ur. 13 III (wg innych źródeł 13 XII) w Wołoczyskach (pow. starokonstantynowski) lub w Denhofówce (pow. taraszczański) w rodzinie wyznania ewangelicko-augsburskiego, która przeniosła się z Kurlandii na Ukrainę; był synem Karola Aleksandra Fryderyka (1777–1837), barona, podpułkownika armii rosyjskiej, urzędnika komory celnej w Wołoczyskach, oraz Dominiki z Zaleskich (ok. 1795 – po 1858), córki Jana, prowadzącej w Denhofówce od końca l. trzydziestych pensję dla szlachetnie urodzonych panien (wg innych źródeł szkółkę dla niezamożnych dzieci). Miał pięciu braci: Rudolfa (ur. przed 1810), majora armii rosyjskiej, Gustawa Edwarda (1810–1869), pułkownika armii rosyjskiej, właściciela Denhofówki i współzałożyciela w r. 1858 cukrowni w Kalniku (pierwszej na Podolu), ożenionego z Natalią z Zalutyńskich (1829–1909), Karola Eugeniusza Ignacego (1812–1891), porucznika 9. bryg. artyl. konnej, właściciela Ryżanówki (pow. zwinogrodzki) i Sitkowic (pow. lipowiecki), za powiązania ze spiskiem Szymona Konarskiego skazanego w r. 1839 na dziesięć miesięcy twierdzy, ożenionego z Michaliną z Czekierskich (1824–1909), Eugeniusza Hiacynta (1816–1887), majora armii rosyjskiej, żonatego z Balbiną z Bilczyńskich, i Oskara (ur. po 1816).
T. odebrał wykształcenie domowe, prawdopodobnie w Denhofówce, później ukończył szkołę prywatną. Wg relacji rodzinnych brał udział w powstaniu listopadowym. Na początku l. trzydziestych przebywał w Galicji, gdzie nawiązał kontakty z organizacjami spiskowymi, «udając człowieka wtajemniczonego do bardzo poważnych tajemnych przedsięwzięć» (H. Golejewski). Być może w r. 1833 był zaangażowany w zorganizowanie wyprawy Józefa Zaliwskiego; kontaktował się w tym czasie z ppłk. Franciszkiem Bobińskim, okręgowym powiatów rówieńskiego i zwiahelskiego, oraz Henrykiem Golejewskim, z którym przebywał na początku r. 1834 w Michałówce (obwód czortkowski), majątku należącym do Eugeniusza Koziebrodzkiego. Gdy policja austriacka przeprowadziła tam rewizję i aresztowała Golejewskiego, T. zdołał w przebraniu rymarza uciec i przez pewien czas ukrywał się w dworach na Podolu.
W 2. poł. l. trzydziestych mieszkał T. zapewne w Kijowie; kontaktował się ze studentami Uniw. Kijowskiego należącymi do spisku Szymona Konarskiego. W r. 1837 pomagał w ucieczce jednego z nich, Władysława Gordona, do Paryża. Gdy na zjeździe w Berdyczowie 3 VI t.r. spiskowcy z Wołynia, Podola i Ukrainy zgłosili akces do Stow. Ludu Polskiego (SLP), T. w celu przyłączenia się do SLP zorganizował w Kijowie spotkanie ziemian z Podola. Obok Lucjana Michalskiego, sekretarza SLP na gub. podolską, stał się «pełnomocnikiem Podolan» w tej organizacji. Początkowo należał do najbliższego otoczenia Konarskiego, «nie odstępował [go] na krok, zawsze podzielał jego poglądy, jeździł razem z nim do Michalskich, wiedział o jego tajemnicach i był świadkiem jego wszystkich działań politycznych i osobistych» (wg zeznań Ignacego Rodziewicza). Ta bliska znajomość miała, wg Konarskiego, charakter osobisty, była bowiem związana z ich rywalizacją w staraniach o rękę Emilii Michalskiej, kuzynki Lucjana Michalskiego. Pod koniec r. 1837 przystąpił T. do grona opozycyjnego wobec programu ideowego spisku Konarskiego; w styczniu 1838, w okresie kontraktów kijowskich, zorganizował w swoim domu spotkanie członków SLP z udziałem m.in. Jana Krechowieckiego i Gaspara Maszkowskiego, na którym podjęto decyzję o wystąpieniu spiskowców gub. podolskiej z SLP i zmuszeniu Konarskiego do opuszczenia Ukrainy.
Latem 1838 został T. aresztowany z innymi konarszczykami i uwięziony w Cytadeli kijowskiej. W śledztwie «zadziwił nieprzyjaciół męstwem ducha, wytrwałością, śmiałością godną bohatyrskich czasów» (G. Maszkowski). Sąd wojenny za udział w spisku antypaństwowym skazał go 21 II 1839 na karę śmierci, ale prawdopodobnie dzięki łapówce wręczonej gen.-gubernatorowi D. G. Bibikowowi, wyrok złagodzono. T-go wcielono do Korpusu Orenburskiego (faktycznie wojskowej formacji karnej) w stopniu szeregowca, z prawem wysługi; decyzję tę zatwierdził 7 III t.r. cesarz Mikołaj I. Ok. 25 V został T. wysłany z Kijowa do Kraju Orenburskiego; 16 VII rozpoczął służbę w 8. orenburskim baonie liniowym, stacjonującym w Jekaterynburgu (gub. permska). Dn. 4 V 1841 awansował na podoficera (kaprala), a 21 IV 1844 na chorążego (praporszczyka). Na własną prośbę został 14 IV 1846 przeniesiony w stopniu korneta do stacjonującego w Krzywym Rogu Pułku Ułanów Jego Cesarskiej Mości Następcy Tronu, którym dowodził jego brat, Rudolf; 21 VIII r.n. awansował tam na porucznika. Od 20 VI do 10 X 1849 uczestniczył w tłumieniu powstania na Węgrzech, za co został odznaczony Orderem św. Anny IV st. z podpisem «Za odwagę» i srebrnym Medalem «Za pacyfikację Węgrów i Transylwanii». Ze swoim pułkiem stacjonował w Nieświeżu (1849), a następnie w Wiłkomierzu (1851). Dn. 20 III 1852 otrzymał stopień sztabsrotmistrza. Wg Maszkowskiego dzięki wstawiennictwu księcia M. von Leuchtenberga (zięcia Mikołaja I), który «poznał się z nim i pokochał», przeniesiony został 19 IV t.r. do 9. rezerwowego szwadronu Jelizawetgradzkiego Pułku Huzarów, znajdującego się w Szulgince niedaleko Starobielska (gub. charkowska). Od 2 V 1854 służył w 6. Klastyckim Pułku Huzarów. Następnie jako dowódca szwadronu od 8 VII t.r. stacjonował w miejscowości Nowaja Astrachań (gub. charkowska). Prawdopodobnie w kwietniu i maju 1855 uczestniczył w tłumieniu buntów chłopskich w gub. kijowskiej. Zmarł na cholerę 25 VI (6 VII st.st.) 1855; miesiąc później został skreślony ze stanu Pułku.
W małżeństwie z Teofilą z Naruszewiczów (1827–1879), córką Józefa Romualda i Felicji z Austutowiczów, miał T. syna, Gustawa Dionizego (1854 – ok. 1914), ożenionego w r. 1878 w Nowym Jorku z Nathalie d’Oresmieux de Fouquiéres (zm. 1927), oraz córkę Marię Henrykę (ur. 1855), poślubioną Feliksowi Chodorowiczowi (zm. 1936). Po śmierci T-go wdowa (mieszkająca w Bielaszkach, pow. humański, gub. kijowska) otrzymała od cara Aleksandra II jednorazowy zasiłek w wysokości rocznego wynagrodzenia jej męża (290 rbs.). Ponownie wyszła za mąż, za Alojzego Zwolińskiego (1820–1890) i miała z nim dwoje dzieci.
Genealogien kurländisch-ritterschaftlicher Geschlechter, die bisher weder im Genealogischen Handbuch der Baltischen Ritterschaften, Teil Kurland, noch im Genealogischen Handbuch des Adels erschienen sind, Limburg an der Lahn 2004; Łoza, Rodziny pol., II 95–7; Śli wowsk a, Zesłańcy (bibliogr.); – Białynia-Chołodecki J., Rewizja w Kudryńcach w r. 1834 w świetle aktów procesu karnego przeciw pułkownikowi Józefowi Zaliwskiemu i wspólnikom, Lw. 1910 s. 13, 34; Chylińska T., Karol Szymanowski i jego epoka, Kr. 2008 I; Janik M., Dzieje Polaków na Syberii, Kr. 1928; Łopuszański B., Stowarzyszenie Ludu Polskiego (1835–1841), Kr. 1975; Manteuffel G., O starodawnej szlachcie krzyżacko-rycerskiej na kresach inflanckich, „Mies. Herald.” 1910 nr 12 s. 187–8; – Bobrowski T., Pamiętnik mojego życia, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1979 II; Dandevil M., Stoletie 5-go Lejb-dragunskago kurlandskago imperatora Aleksandra III-go polka. Istorija polka, Pet. 1903; Golejewski H., Pamiętnik, Oprac. I. Homola i in., Kr. 1971; Istorija 18. Dragunskago Kljastickago […] polka 1806–1886, W. 1886 (informacja o śmierci T-go: załącznik 8 pozycja 672); [Iwanowski E. A.] Heleniusz E., Listki wichrem do Krakowa z Ukrainy przyniesione, Kr. 1901–2 I 193–6, III 48, 133–4; tenże, Pamiątki polskie z różnych czasów, Kr. 1882 II 544; tenże, Wspomnienia narodowe, Paryż 1861 s. 368, 392–3; tenże, Wspomnienia polskich czasów dawnych i późniejszych, Lw. 1894 II 191–2; Rolle M., Z minionych stuleci, szkice historyczne i literackie, Lw. 1908 s. 342–3; Starorypiński Z., Borowski K., Między Kamieńcem i Archangielskiem. Dwa pamiętniki powstańców z 1863 roku, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1986; Stowarzyszenie Ludu Polskiego na Litwie i Białorusi. Szymon Konarski, Red. A. Brus, W. 2015; Stowarzyszenie Ludu Polskiego na Podolu, Wołyniu i w guberni kijowskiej, Red. M. Micińska, W. 2009; – Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny w Kijowie: F. 442 op. 793 spr. 96 (1843 r.), F. 470 op. 1 spr. 179 (dot. brata, Karola), spr. 219; IH PAN: Kartoteka ruchów niepodległościowych w 1. poł. XIX w. (tzw. Kartoteka Djakowa); Rossijskij gosudarstvennyj voennoistoričeskij archiv w Moskwie: F. 1 op. 1 d. 12076 k. 169–70, d. 12126 k. 27, F. 395 op. 162 d. 650 k. 1–18 (stan służby T-go), F. 395 op. 292/334 d. 83 cz. 3 k. 29, F. 801 op. 64/5 d. 14 cz. 1 k. 3–9, 53–111, 123–43, cz. 2 k. 11–23, 132–7, 190–9; – Informacje Olgi Kasztanowej z Moskwy.
Anna Brus i Mariusz Kulik